دنيا فروبست « 1 » بر اثر اين حادثه‌ى ناگوار كاخ باشكوه تهران و مخصوصا ثروت بىكران او به‌طورى كه شايع است ، دست نخورده نماند « 2 » . كاخ سپهسالار در حال حاضر به شاه تعلق دارد ، چون كاخ حقيقتا درخور شأن يك پادشاه نيز هست . نقشه‌ى آن شباهت كاملى به كاخ يحيىخان دارد ولى وسعت و نسبت آن دست كم سه برابر آنجا است . شكوه و تجمل اتاق‌هاى پذيرايى را كه وسايل و نحوه‌ى آرايش آنها تماما به سبك شرقى است ، نمىتوان توصيف كرد . در تالارى به نام تالار بلور اشياى نفيس و گرانبهايى را كه چشم از ديدن آنها خيره مىماند جمع كرده‌اند . سالن غذاخورى بزرگ آن به طرز بسيار نو و بديعى تزيين يافته است . روى ديوارهايى كه به رنگ قرمز رنگ شده است ، زرورق‌هاى خالصى به شكل‌هاى شاخ و برگ و دسته گل چسبانده‌اند . فقط تزيين اين تالار بيش از هشتصد هزار فرانك خرج برداشته است . ولى آثار هنرى كه به وسيله‌ى سپهسالار خريدارى شده است ، ارزششان خيلى پايين‌تر از تابلوهاى نقاشى يحيىخان است . بيش‌تر تابلوهايى كه آنها را در ميان تابلوهاى اصيل روى ديوار اتاق‌ها آويزان كرده‌اند از نوع تابلوهاى رنگ و روغنى است كه به كمك چاپ در ميلان درست مىكنند . باغ‌ها كه مجموعا پارك بزرگى را تشكيل مىدهند ، در سطح وسيع‌تر شبيه باغ‌هاى كاخ يحيىخان است . احداث چنين كاخ عظيمى ظاهرا حسين‌خان را ارضاء نكرده و شايد هم براى آشتى با روحانيان در مجاورت همين كاخ اقدام به ساختن مسجدى [ به نام مسجد سپهسالار ] كرده است كه به‌طورى كه مىگفتند بزرگ‌ترين مسجد تهران است . بناى ظاهرى آن تقريبا به پايان رسيده بود ، ولى به‌طور كامل شايد هيچ وقت به پايان نرسد « 3 » . علاوه بر كاخ‌هاى ارگ ، ناصر الدين [ شاه ] در تهران كاخ نگارستان « 4 » را كه از كاخ‌هاى

--> ( 1 ) . بعضى از مورخان فوت سپهسالار را 1296 در اثر خوردن قهوه‌ى قجرى مىدانند . م . ( 2 ) . براى رعايت امانت تمامى نوشته‌ى كتاب را كه به نقل از سفرنامه‌ى خانم سرنا است و بعضى از قسمت‌هاى آن نسبت به مرحوم سپهسالار و حتى ايرانىها - علىرغم تعريف‌هايى كه كرده - موهون به نظر مىرسد عينا ترجمه كرديم . ولى اغلب مورخان و محققان صاحب‌نظر ايران ، از جمله استاد فقيد مرحوم عباس اقبال در كتاب كليات تاريخ تمدن جديد ، ص 27 « حاجى ميرزا حسين‌خان مشير الدوله سپهسالار قزوينى را پس از اميركبير بزرگ‌ترين رجل دوره‌ى قاجاريه » مىدانند . م . ( 3 ) . در مورد باغ بهارستان و بناهاى مجاور آن ر . ك . آسياى هفت سنگ اثر استاد دكتر باستانى پاريزى . م . ( 4 ) . محل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى و سازمان برنامه و ساختمان‌هاى مجاور كنونى . م .